Sandevoerde: een vissersdorp van de Brederodes
Zandvoort is een van de oudste kustdorpen van Holland en leefde eeuwenlang vrijwel alleen van de zee.
- Sandevoerde (1100): rond 1100 was het dorp al bekend als Sandevoerde, een samenstelling van zand en voorde; de naam heeft dezelfde oorsprong als het Noorse Sandefjord.
- Leven van de visvangst: eeuwenlang leefden de Zandvoorters van de visserij, waarbij de vissers hun schepen op het strand trokken.
Van Groot Badhuis tot keizerin Sissi
In de 19e eeuw waaide het zeebaden over uit Engeland, en Zandvoort werd een van de bekendste badplaatsen van Nederland.
- Het Groot Badhuis (1828): de Zandvoortse arts dr. Mezger introduceerde het gezonde zeebaden, en in 1828 werd het Groot Badhuis in gebruik genomen.
- De trein naar zee (1881): in 1881 opende het eerste station als eindpunt van de spoorlijn uit Haarlem, nabij het toenmalige Kurhaus; eens per week kwam er zelfs een internationale trein uit Bazel aan.
- Een wereldprimeur (1882): om het afgelegen station met het dorp te verbinden kwam er in 1882 een elektrische tram, de tweede ter wereld na een demonstratielijn in Berlijn; het experiment mislukte en werd een paardentram.
- Keizerin Sissi: keizerin Elisabeth van Oostenrijk, beter bekend als Sissi, bezocht Zandvoort in 1884 en 1885; sinds 2004 herinnert een borstbeeld aan haar verblijf.
- Het huidige station (1908): in 1889 kwam er een extra halte Zandvoort Dorp, waaraan de Haltestraat zijn naam dankt, en in 1908 opende het nog bestaande station dichter bij het dorp.
- De Blauwe Tram (1899): vanaf 1899 reed er een elektrische tram naar Haarlem, vanaf 1904 tot Amsterdam; deze Blauwe Tram bracht het volk naar zee en maakte op 31 augustus 1957 zijn laatste rit.
Oorlog, deportatie en Atlantikwall
De Tweede Wereldoorlog trof Zandvoort zwaar en veranderde het dorp ingrijpend.
- Joodse Zandvoorters (1942): op 12 en 13 maart 1942 werd de hele Joodse gemeenschap van ongeveer zeshonderd mensen, onder wie meer dan tweehonderd kinderen, gedeporteerd; slechts 21 van hen overleefden de oorlog.
- Strand verboden (1942): op 23 mei 1942 werd de toegang tot het strand verboden, en vanaf november 1942 werd Zandvoort grotendeels ontruimd; het inwonertal daalde van 9.808 naar 1.789.
- Gesloopt voor de Atlantikwall: in totaal werden 648 gebouwen afgebroken, waaronder 75 villa's, zestien pensions, twintig hotels, de badhuizen en de boulevard; het strand werd met mijnen en prikkeldraad afgesloten.
- De watertoren (1943): op 17 september 1943 bliezen de Duitsers de watertoren uit 1912 op; het puin zou pas na drie maanden zijn opgeruimd.
- Sporen in de duinen: in de duinen rond Zandvoort liggen nog altijd tientallen bunkers van de Atlantikwall.
Wederopbouw en het circuit
Na de bevrijding kreeg Zandvoort een nieuw gezicht, met een racecircuit dat wereldberoemd zou worden.
- Een ambitieus plan (1945): al in 1943 liet de afgezette burgemeester Henri van Alphen ingenieur Gijsbert Friedhoff een wederopbouwplan maken, dat op 20 juli 1945 werd gepresenteerd; het werd later veel soberder uitgevoerd.
- Gebouwd op puin (1948): in 1948 werd in de duinen het circuit aangelegd, deels met puin van de in de oorlog gesloopte huizen.
- Formule 1: van 1952 tot 1985 werden er Formule 1-races verreden, waarna de vergunning vanwege geluidsoverlast stopte; in september 2021 keerde de Formule 1 terug op het vernieuwde Circuit Zandvoort, en 2026 was de laatste Dutch Grand Prix.
- Leven van het toerisme: na 1960 hing bijna de helft van de banen in Zandvoort samen met het toerisme, en aan de boulevard verschenen attracties als het Dolfirama (1969 tot 1988).
- Ruimte voor natuur (2019): aan de zuidkant werd in 2019 het strandreservaat Noordvoort geopend, grenzend aan de Amsterdamse Waterleidingduinen.
